Początki parlamentaryzmu w Polsce sięgają XV wieku, a jego korzeni możemy doszukiwać się w procesach mających miejsce już w średniowieczu. W nowożytności wykształcił się unikatowy system ustrojowy, który miał ogromny wpływ na dzieje Polski. Dzieje sejmu polskiego warto prześledzić m.in. przygotowując się do Olimpiady Historycznej, ponieważ pozwala to lepiej zrozumieć sposób funkcjonowania Rzeczypospolitej.
Najważniejsze informacje, których dowiesz się z tego artykułu:
Aby móc w pełni zrozumieć to, jak kształtował się polski parlamentaryzm należy zrozumieć realia podziału społecznego XV wieku. Szlachta oraz duchowieństwo tworzyli tzw. „naród polityczny”, byli zwolnieni z większości świadczeń na rzecz państwa. Sytuacja miast była inna, były one praktycznie zmarginalizowane w życiu politycznym, nie miały swojej reprezentacji na szczeblu centralnym, tylko najważniejsze miasta uczestniczyły w życiu politycznym. Przywileje miejskie i ich sytuacja prawna wynikała z indywidualnej relacji miasta z monarchą i ustaleń prawnych. Chłopstwo było całkowicie wyłączone z życia politycznego.
Podziały występowały również wewnątrz szlachty. Magnaci, nazywani też możnowładcami czy Panami dygnitarzami (domini dignitarii) skupiali w swoich rękach ogromne posiadłości ziemskie i co kluczowe również najwyższe stanowiska urzędnicze. Resztę szlachty można określić ogółem (communitas nobilium), dzieliła się na szlachtę średnią, drobną oraz gołotę – szlachtę bez ziemi. Magnateria opierała swoją uprzywilejowaną pozycję podkreślając więź z resztą szlachty, czego wyrazem jest powiedzenie „panowie bracia”. Akcentowane było także wspólne pochodzenie i tradycja. Unikatowy dla stosunków społecznych w Koronie był fakt, że pozycja prawna szlachty była taka sama niezależnie od posiadanego majątku.
Drugą ważną warstwą społeczną wchodzącą w skład narodu politycznego było duchowieństwo. Biskupi byli nie tylko kapłanami, ale też najwyższymi dygnitarzami zasiadającymi w radzie królewskiej, później w senacie. Duchowieństwo było zwolnione z podatków, funkcjonowało jedynie charytatywne, dobrowolne świadczenie, które Kościół płacił w wyjątkowych sytuacjach – wsparcie miłosierne (subsidium charitativum). Na tle pobieranej przez duchowieństwo dziesięciny wybuchały liczne spory inicjowane przez szlachtę, która opierała się przed jej płaceniem.
Korzeni parlamentaryzmu polskiego należy szukać w średniowiecznych wiecach i zjazdach stanowych. Pierwsze zjazdy szlacheckie miały miejsce w I połowie XIV wieku jeszcze za panowania Władysława Łokietka. Było to echo doby dzielnicowej, podczas której książęta zwoływali wiece feudalne aby zasięgnąć od nich rady. Nowożytny sejm ukształtował się w drugiej połowie XV wieku, doszło do przemian na łonie rady królewskiej, która przekształciła się w senat. Monarcha oraz senat to dwa stany sejmujące, trzecim z nich stała się izba poselska, początkowo jednak funkcjonowanie sejmu nie było sformalizowane i szlachta zjeżdżała się podejmować ważne decyzje i zajmować stanowisko w sprawach dotyczących państwa. Monarcha potrzebował zgody szlachty na uchwalenie podatków, co wynikało z przywileju koszyckiego wydanego w 1374 r. przez Ludwika Węgierskiego, oto jego fragment:
„ (…) zwalniamy i wyjmujemy od składania wszelkich danin, podatków i opłat, tak ogólnych, jaki szczegółowych, jakimkolwiek mianem by się zwały, wszystkie miasta, grody, posiadłości, miasteczka i wsie, mieszkańców wsi całego Królestwa Polskiego, należących do panów i wszystkiej szlachty – oraz chcemy aby byli zwolnieni, oswobodzeni wyjęci od wszelkich posług, robót i dostaw, tyczących się tak ludzi, jak i rzeczy”.
Wśród szlachty bardzo żywa stała się zasada: „co wszystkich dotyczy, przez wszystkich winno być aprobowane”. Regularne zjazdy szlachty i przedstawicieli królewskich stały się normą, a w XV wieku stanowiły ważny element ustroju Królestwa Polskiego. Wzrost znaczenia sejmu był związany także z elekcyjnością tronu. W celu zapewnienia sobie akceptacji potomka na tronie polskim władcy byli gotowi na ustępstwa wobec szlachty, czego przykładem jest wspomniany przywilej koszycki. Od śmierci Władysława Jagiełły możemy mówić o elekcji w obrębie dynastii Jagiellonów, ponieważ szlachta wybierała na kolejnych monarchów jego potomków. Elekcyjność tronu przyczyniła się do ukształtowania się myślenia o państwie jako o odrębnym od monarchy, a także do umocnienia się pozycji szlachty. Podczas bezkrólewia to naród polityczny stawał się podmiotem Królestwa Polskiego.
Masowe zgromadzenie szlachty i rady królewskiej wraz z królem nazywamy sejmem walnym, za jeden z pierwszych uznaje się sejm który miał miejsce podczas bezkrólewia po śmierci Ludwika Węgierskiego. Samo słowo „sejm” pochodzi od słowieńskich wyrazów „sjem”, „soim” czy „sejm” oznaczających liczne zgromadzenie, co dobrze ukazuje nam jego pierwotny charakter. Dopiero później ukształtowała się zasada wybierania przedstawicieli do izby poselskiej wśród szlachty na zgromadzeniach lokalnych oraz konkretna liczba posłów.
Zgromadzenia lokalne w XV wieku w Małopolsce i Wielkopolsce, dwóch najważniejszych częściach królestwa Polskiego nazywano sejmami generalnymi, czyli prowincjonalnymi, a zgromadzenia lokalne na terenie innych województw sejmikami ziemskimi – conventiones terrestres. Ukształtowanie się oddolnie tego typu zgromadzeń świadczy o dużym poczuciu samorządności polskiej szlachty i wyraźnej chęci obrony interesu swojego stanu. Uchwały sejmików nazywano laudami, od XVI wieku wpisywano je regularnie do ksiąg sądowych danych miejscowości.
Z biegiem czasu zaczęła kształtować się koncepcja przedstawicielstwa szlacheckiego na sejmie walnym. Po śmierci Władysława Jagiełły na sejm przybyły przedstawicielstwa sejmików ziemskich. W I połowie XV wieku wzrastała liczebność sejmów walnych, ale decyzyjność wciąż była w rękach rady królewskiej, obecność szlachty miała charakter doradczy. Kluczowym momentem wzrostu znaczenia sejmu walnego było panowanie Kazimierza Jagiellończyka, miejscem obrad był najczęściej Piotrków.
Przemiany jakie miały miejsce za panowania Kazimierza Jagiellończyka były ważnym krokiem, ale jeszcze nie kamień milowy w historii początków polskiego parlamentaryzmu. Konstytucja Nihil novi, uchwalona w 1505 r. na sejmie w Radomiu, jest jednym z najważniejszych dokumentów w historii polskiego parlamentaryzmu. Znacząco wzmocniła ona pozycję szlachty, decyzje dotyczące jej musiały zapadać przy jej zgodzie.
W praktyce wprowadziła ona w Rzeczypospolitej ustrój monarchii mieszanej, w której w sprawach królestwa podejmują wspólnie na sejmie walnym trzy stany sejmujące: król, senat oraz izba poselska. Senat ukształtował się z byłej rady królewskiej, a genezy funkcjonowania izby poselskiej możemy doszukiwać się w opisywanych wcześniej zjazdach szlachty. Ustrój mieszany łączył w sobie trzy formy ustrojowe: monarchię (król), oligarchię (senat) oraz demokrację (izba poselska). Konstytucja Nihil novi konstytuowała sejm jako najważniejszy organ państwowy, oto jej fragment:
„ (…) ponieważ prawa ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie radomskim wraz ze wszystkimi Królestwa naszego prałatami, radami i posłami ziemskimi za słuszne i sprawiedliwe uznaliśmy jakoż postanowiliśmy, iż odtąd na potomne czasy nic nowego, (nihil novi) stanowionym być nie ma przez nas i naszych następców bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, co by było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej oraz ze szkodą i krzywdą czyjąkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa pospolitego i wolności publicznej”.
Uchwalenie konstytucji Nihil novi było wydarzeniem kończącym okres formowania się polskiego sejmu i zdefiniowało ustrój Królestwa Polskiego opierający się na systemie reprezentacji szlacheckiej. Wizerunki obradującego sejmu uzyskały status godła państwowego.
Sejm działał zgodnie z utrwalonym zwyczajem, a nie na bazie regulaminu.
Od sejmu radomskiego z 1505 r. gdy władca decydował się zwołać sejm rozsyłał do sejmików ziemskich legacje, w których określał przedmiot obrad. Następnie lokalna szlachta zbierała się aby wypracować wspólne stanowisko wobec omawianego problemu oraz celem wybrania swoich przedstawicieli na nadchodzący sejm. Ilość uczestników sejmików nie przekraczała kilku procent lokalnej społeczności szlacheckiej. Przed wyjazdem posłowie otrzymywali instrukcje dotyczące tego, jak głosować.
Po przybyciu wszystkich przedstawicieli rozpoczynał się Sejm.
Historia polskiego parlamentaryzmu pokazuje, że instytucja sejmu kształtowała się stopniowo. Polski parlamentaryzm w XVI wieku wszedł w okres swojego rozkwitu, obrady sejmowe zaczęły dotyczyć już nie tylko spraw podatkowych czy kwestii przywilejów stanowych, zaczął być miejscem starcia się różnych wizji państwa i jego organizacji, czego świetnym przykładem jest ruch egzekucyjny.
Sejm stał się organem ustawodawczym, aby przeprowadzić zmiany prawne potrzebna była zgoda wszystkich trzech stanów sejmujących. Szlachta przyjmowała za swoje najważniejsze zadanie obronę swoich praw i przywilejów, często odwołując się przy tym do przeszłości. Zrywanie ze strony posłów ziemskich sejmów stało się zatem narzędziem prowadzenia polityki, narzędziem skutecznym ponieważ paraliżowało to sprawczość monarchy. Państwo nie było już rozumiane jak w średniowieczu jako dominimu władcy, Rzeczypospolita stała się wspólną sprawą w której szlachta miała współdecydujący głos.
Interesujesz się historią i chcesz sprawdzić swoją wiedzę na Olimpiadzie? Sprawdź naszą ofertę kompleksowego przygotowania do Olimpiady Historycznej!
Autor: Maciej Kosz
Bibliografia:
Zgodnie z konstytucją Nihil novi z 1505 r., sejm walny składał się z trzech stanów sejmujących: króla, senatu (izba wyższa) oraz izby poselskiej (izba niższa).
Początek polskiego parlamentaryzmu zwykle datuje się na 1468 rok, kiedy w Piotrkowie odbyło się pierwsze dwuizbowe posiedzenie sejmu walnego zwołane przez Kazimierza Jagiellończyka.
Strona przygotowana przez Zyskowni.pl