Historia polskiego parlamentaryzmu: wszystko, co musisz wiedzieć!

Początki parlamentaryzmu w Polsce sięgają XV wieku, a jego korzeni możemy doszukiwać się w procesach mających miejsce już w średniowieczu. W nowożytności wykształcił się unikatowy system ustrojowy, który miał ogromny wpływ na dzieje Polski. Dzieje sejmu polskiego warto prześledzić m.in. przygotowując się do Olimpiady Historycznej, ponieważ pozwala to lepiej zrozumieć sposób funkcjonowania Rzeczypospolitej.

Najważniejsze informacje, których dowiesz się z tego artykułu:

1. Korzeni polskiego parlamentaryzmu można doszukiwać się w średniowiecznych wiecach oraz zjazdach stanowych.
2. Za początek polskiego parlamentaryzmu uznaje się zwykle rok 1468, kiedy odbyło się pierwsze dwuizbowe posiedzenie sejmu walnego w Piotrkowie.
3. Przyjęcie konstytucji Nihil novi uznaje się za moment kończący etap kształtowania się polskiego sejmu.

Rozwój parlamentaryzmu w Polsce – najważniejsze daty

• I połowa XIV wieku – Pierwsze zjazdy szlacheckie za panowania Władysława Łokietka.
• 1374 – Przywilej koszycki wydany przez Ludwika Węgierskiego.
• 1454 – Statuty nieszawskie wydane przez Kazimierza Jagiellończyka.
• 1468 – Sejm w Piotrkowie z udziałem po dwóch reprezentantów szlacheckich z każdego powiatu z czasów panowania Kazimierza Jagiellończyka.
• 1493 – Sejm piotrkowski z czasów panowania Jana Olbrachta.
• 1505 – Konstytucja Nihil novi uchwalona na sejmie w Radomiu za panowania Aleksandra Jagiellończyka.

Historia polskiego parlamentaryzmu – realia podziału społecznego

Aby móc w pełni zrozumieć to, jak kształtował się polski parlamentaryzm należy zrozumieć realia podziału społecznego XV wieku. Szlachta oraz duchowieństwo tworzyli tzw. „naród polityczny”, byli zwolnieni z większości świadczeń na rzecz państwa. Sytuacja miast była inna, były one praktycznie zmarginalizowane w życiu politycznym, nie miały swojej reprezentacji na szczeblu centralnym, tylko najważniejsze miasta uczestniczyły w życiu politycznym. Przywileje miejskie i ich sytuacja prawna wynikała z indywidualnej relacji miasta z monarchą i ustaleń prawnych. Chłopstwo było całkowicie wyłączone z życia politycznego.

Naród polityczny

1. Szlachta

Podziały występowały również wewnątrz szlachty. Magnaci, nazywani też możnowładcami czy Panami dygnitarzami (domini dignitarii) skupiali w swoich rękach ogromne posiadłości ziemskie i co kluczowe również najwyższe stanowiska urzędnicze. Resztę szlachty można określić ogółem (communitas nobilium), dzieliła się na szlachtę średnią, drobną oraz gołotę – szlachtę bez ziemi. Magnateria opierała swoją uprzywilejowaną pozycję podkreślając więź z resztą szlachty, czego wyrazem jest powiedzenie „panowie bracia”. Akcentowane było także wspólne pochodzenie i tradycja. Unikatowy dla stosunków społecznych w Koronie był fakt, że pozycja prawna szlachty była taka sama niezależnie od posiadanego majątku.

2. Duchowieństwo

Drugą ważną warstwą społeczną wchodzącą w skład narodu politycznego było duchowieństwo. Biskupi byli nie tylko kapłanami, ale też najwyższymi dygnitarzami zasiadającymi w radzie królewskiej, później w senacie. Duchowieństwo było zwolnione z podatków, funkcjonowało jedynie charytatywne, dobrowolne świadczenie, które Kościół płacił w wyjątkowych sytuacjach – wsparcie miłosierne (subsidium charitativum). Na tle pobieranej przez duchowieństwo dziesięciny wybuchały liczne spory inicjowane przez szlachtę, która opierała się przed jej płaceniem.

Geneza parlamentaryzmu w Polsce

Korzeni parlamentaryzmu polskiego należy szukać w średniowiecznych wiecach i zjazdach stanowych. Pierwsze zjazdy szlacheckie miały miejsce w I połowie XIV wieku jeszcze za panowania Władysława Łokietka. Było to echo doby dzielnicowej, podczas której książęta zwoływali wiece feudalne aby zasięgnąć od nich rady.  Nowożytny sejm ukształtował się w drugiej połowie XV wieku, doszło do przemian na łonie rady królewskiej, która przekształciła się w senat. Monarcha oraz senat to dwa stany sejmujące, trzecim z nich stała się izba poselska, początkowo jednak funkcjonowanie sejmu nie było sformalizowane i szlachta zjeżdżała się podejmować ważne decyzje i zajmować stanowisko w sprawach dotyczących państwa. Monarcha potrzebował zgody szlachty na uchwalenie podatków, co wynikało z przywileju koszyckiego wydanego w 1374 r. przez Ludwika Węgierskiego, oto jego fragment:

„ (…) zwalniamy i wyjmujemy od składania wszelkich danin, podatków i opłat, tak ogólnych, jaki szczegółowych, jakimkolwiek mianem by się zwały, wszystkie miasta, grody, posiadłości, miasteczka i wsie, mieszkańców wsi całego Królestwa Polskiego, należących do panów i wszystkiej szlachty – oraz chcemy aby byli zwolnieni, oswobodzeni wyjęci od wszelkich posług, robót i dostaw, tyczących się tak ludzi, jak i rzeczy”.

Wśród szlachty bardzo żywa stała się zasada: „co wszystkich dotyczy, przez wszystkich winno być aprobowane”. Regularne zjazdy szlachty i przedstawicieli królewskich stały się normą, a w XV wieku stanowiły ważny element ustroju Królestwa Polskiego. Wzrost znaczenia sejmu był związany także z elekcyjnością tronu. W celu zapewnienia sobie akceptacji potomka na tronie polskim władcy byli gotowi na ustępstwa wobec szlachty, czego przykładem jest wspomniany przywilej koszycki. Od śmierci Władysława Jagiełły możemy mówić o elekcji w obrębie dynastii Jagiellonów, ponieważ szlachta wybierała na kolejnych monarchów jego potomków. Elekcyjność tronu przyczyniła się do ukształtowania się myślenia o państwie jako o odrębnym od monarchy, a także do umocnienia się pozycji szlachty. Podczas bezkrólewia to naród polityczny stawał się podmiotem Królestwa Polskiego.

Sejm walny i sejmiki ziemskie

Masowe zgromadzenie szlachty i rady królewskiej wraz z królem nazywamy sejmem walnym, za jeden z pierwszych uznaje się sejm który miał miejsce podczas bezkrólewia po śmierci Ludwika Węgierskiego. Samo słowo „sejm” pochodzi od słowieńskich wyrazów „sjem”, „soim” czy „sejm” oznaczających liczne zgromadzenie, co dobrze ukazuje nam jego pierwotny charakter. Dopiero później ukształtowała się zasada wybierania przedstawicieli do izby poselskiej wśród szlachty na zgromadzeniach lokalnych oraz konkretna liczba posłów. 

Zgromadzenia lokalne w XV wieku w Małopolsce i Wielkopolsce, dwóch najważniejszych częściach królestwa Polskiego nazywano sejmami generalnymi, czyli prowincjonalnymi, a zgromadzenia lokalne na terenie innych województw sejmikami ziemskimi – conventiones terrestres. Ukształtowanie się oddolnie tego typu zgromadzeń świadczy o dużym poczuciu samorządności polskiej szlachty i wyraźnej chęci obrony interesu swojego stanu. Uchwały sejmików nazywano laudami, od XVI wieku wpisywano je regularnie do ksiąg sądowych danych miejscowości.

Wzrost aktywności i znaczenia sejmu

Z biegiem czasu zaczęła kształtować się koncepcja przedstawicielstwa szlacheckiego na sejmie walnym. Po śmierci Władysława Jagiełły na sejm przybyły przedstawicielstwa sejmików ziemskich. W I połowie XV wieku wzrastała liczebność sejmów walnych, ale decyzyjność wciąż była w rękach rady królewskiej, obecność szlachty miała charakter doradczy. Kluczowym momentem wzrostu znaczenia sejmu walnego było panowanie Kazimierza Jagiellończyka, miejscem obrad był najczęściej Piotrków. 

• Statuty nieszawskie wydane w 1454 r. wzmocniły pozycję sejmików ziemskich, bez ich zgody władca zobowiązał się m.in. nie zwoływać pospolitego ruszenia. Politykę Kazimierza Jagiellończyka ukierunkowaną na wzmocnienie prawnej pozycji reprezentacji szlacheckiej należy rozumieć w kontekście wojny trzynastoletniej. Władca potrzebował pewnego wsparcia szlachty w konfrontacji z Zakonem Krzyżackim oraz zgody na pospolite ruszenie i wyższe podatki. 
• Kolejną datą kluczową dla historii polskiego parlamentaryzmu był 1468 r. To właśnie wtedy miał miejsce sejm w Piotrkowie. Przed jego zwołaniem król spotkał się na początku roku w Wielkopolsce w Kole i w Małopolsce w Wiślicy z lokalną szlachtą aby zabiegać o zgodę na podniesienie podatków w celu opłacenia wojsk najemnych w związku z wojną z Zakonem Krzyżackim. Prośba króla była przedmiotem sejmu w Piotrkowie, na który zjechali się po dwaj reprezentanci szlacheccy z każdego powiatu. Miał on duże znaczenie dla umacniania się zasady reprezentacji. Niektórzy historycy np. Wacław Uruszczak uważają go za pierwszy nowożytny sejm, choć Władysław Konopczyński czy Mariusz Markiewicz uznają bardziej powszechnie akceptowaną datę 1493 r. Miał wtedy miejsce inny sejm, również w Piotrkowie, ale już za panowania Jana Olbrachta. Wtedy senat ukształtował się z byłej rady królewskiej. Był to pierwszy sejm podczas którego obie izby obradowały osobno, co stało się przyjętą praktyką.

Konstytucja Nihil novi

Przemiany jakie miały miejsce za panowania Kazimierza Jagiellończyka były ważnym krokiem, ale jeszcze nie kamień milowy w historii początków polskiego parlamentaryzmu. Konstytucja Nihil novi, uchwalona w 1505 r. na sejmie w Radomiu, jest jednym z najważniejszych dokumentów w historii polskiego parlamentaryzmu. Znacząco wzmocniła ona pozycję szlachty, decyzje dotyczące jej musiały zapadać przy jej zgodzie. 

W praktyce wprowadziła ona w Rzeczypospolitej ustrój monarchii mieszanej, w której w sprawach królestwa podejmują wspólnie na sejmie walnym trzy stany sejmujące: król, senat oraz izba poselska. Senat ukształtował się z byłej rady królewskiej, a genezy funkcjonowania izby poselskiej możemy doszukiwać się w opisywanych wcześniej zjazdach szlachty. Ustrój mieszany łączył w sobie trzy formy ustrojowe: monarchię (król), oligarchię (senat) oraz demokrację (izba poselska). Konstytucja Nihil novi konstytuowała sejm jako najważniejszy organ państwowy, oto jej fragment:

„ (…) ponieważ prawa ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie radomskim wraz ze wszystkimi Królestwa naszego prałatami, radami i posłami ziemskimi za słuszne i sprawiedliwe uznaliśmy jakoż postanowiliśmy, iż odtąd na potomne czasy nic nowego, (nihil novi) stanowionym być nie ma przez nas i naszych następców bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, co by było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej oraz ze szkodą i krzywdą czyjąkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa pospolitego i wolności publicznej”.

Uchwalenie konstytucji Nihil novi było wydarzeniem kończącym okres formowania się polskiego sejmu i zdefiniowało ustrój Królestwa Polskiego opierający się na systemie reprezentacji szlacheckiej. Wizerunki obradującego sejmu uzyskały status godła państwowego.

Jak funkcjonował polski sejm?

Sejm działał zgodnie z utrwalonym zwyczajem, a nie na bazie regulaminu. 

Od sejmu radomskiego z 1505 r. gdy władca decydował się zwołać sejm rozsyłał do sejmików ziemskich legacje, w których określał przedmiot obrad. Następnie lokalna szlachta zbierała się aby wypracować wspólne stanowisko wobec omawianego problemu oraz celem wybrania swoich przedstawicieli na nadchodzący sejm. Ilość uczestników sejmików nie przekraczała kilku procent lokalnej społeczności szlacheckiej. Przed wyjazdem posłowie otrzymywali instrukcje dotyczące tego, jak głosować. 

Po przybyciu wszystkich przedstawicieli rozpoczynał się Sejm. 

1. Na początku miała miejsce msza święta, na której kazanie wygłaszał najczęściej królewski kaznodzieja. Uczestniczyli w niej wszyscy posłowie i senatorowie, niezależnie od wyznania. Zdarzały się bowiem momenty w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów, że ogromna część izby poselskiej i senatu była zwolennikami reformacji, o czym więcej informacji znajdziesz w artykule rozkwit i upadek reformacji w Polsce.
2. Po wysłuchaniu mszy rozpoczynały się obrady, obie izby obradowały osobno – senat pod przewodnictwem władcy, a izba poselska pod przewodnictwem marszałka, jego charakterystycznym atrybutem była laska marszałkowska. Uderzanie nią o ziemię oznaczało rozpoczynanie lub zakończenie obrad, niekiedy także marszałek uderzał nią w podłoże w celu uspokojenia obradujących. Tradycja laski marszałkowskiej przetrwała i można znaleźć ją po dziś dzień we współczesnym sejmie. 
3. Podczas obrad senatu senatorowie przemawiali zgodnie z hierarchią, niżsi rangą dygnitarze wysłuchiwali przemów i zgadzali się z jednym z liderów stronnictw. Kończyły się odczytywaną konkluzją, nie głosowano, senat zachował swój doradczy charakter wywodzący się z rady królewskiej. 
4. Obrady izby poselskiej trwały praktycznie cały dzień i zmierzały do osiągnięcia powszechnej zgody. 
5. Powszechnie obowiązującą zasada była zasada konsensusu. Uważano wszystkie trzy stany za reprezentantów całego ciała Rzeczypospolitej i bardzo ważne było osiągnięcie powszechnej zgody. Jeśli opozycja była niewielka niekiedy ignorowano jej głos, zrywanie sejmów przez pojedynczych posłów i paraliż państwa z powodu liberum veto to doświadczenia dopiero znacznie późniejsze. Dzięki szukaniu zgody i kompromisu Rzeczypospolita uniknęła krwawych epizodów wojen religijnych w XVI wieku w czasach reformacji, których przykłady miały miejsce na zachodzie. Obrady sejmu potrafiły trwać kilka tygodni. 
6. Do 1573 r. król zwoływał sejm wedle uznania, dopiero w czasach wolnej elekcji król był zobowiązany zwoływać sejm co dwa lata i określono jego trwanie na maksymalnie sześć tygodni. 
7. Nie obradowano w niedziele oraz święta. 
8. Postanowienia sejmu, jeśli udało się osiągnąć zgodę, były nazywane konstytucją.

Historia parlamentaryzmu w Polsce: wiedza w pigułce

Historia polskiego parlamentaryzmu pokazuje, że instytucja sejmu kształtowała się stopniowo. Polski parlamentaryzm w XVI wieku wszedł w okres swojego rozkwitu, obrady sejmowe zaczęły dotyczyć już nie tylko spraw podatkowych czy kwestii przywilejów stanowych, zaczął być miejscem starcia się różnych wizji państwa i jego organizacji, czego świetnym przykładem jest ruch egzekucyjny. 

Sejm stał się organem ustawodawczym, aby przeprowadzić zmiany prawne potrzebna była zgoda wszystkich trzech stanów sejmujących. Szlachta przyjmowała za swoje najważniejsze zadanie obronę swoich praw i przywilejów, często odwołując się przy tym do przeszłości. Zrywanie ze strony posłów ziemskich sejmów stało się zatem narzędziem prowadzenia polityki, narzędziem skutecznym ponieważ paraliżowało to sprawczość monarchy. Państwo nie było już rozumiane jak w średniowieczu jako dominimu władcy, Rzeczypospolita stała się wspólną sprawą w której szlachta miała współdecydujący głos.

Interesujesz się historią i chcesz sprawdzić swoją wiedzę na Olimpiadzie? Sprawdź naszą ofertę kompleksowego przygotowania do Olimpiady Historycznej!

Autor: Maciej Kosz

Bibliografia:

• Kulisiewicz, Wojciech, Błażej Popławski, 550-lecie parlamentaryzmu Rzeczypospolitej, Warszawa: Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe, 2018.
• Bardach, Juliusz (oprac., współaut.), Dzieje Sejmu Polskiego, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1997.
• Markiewicz, Mariusz, Historia Polski 1492-1795, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2004.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Jakie były 3 izby Sejmu Walnego?

Zgodnie z konstytucją Nihil novi z 1505 r., sejm walny składał się z trzech stanów sejmujących: króla, senatu (izba wyższa) oraz izby poselskiej (izba niższa).

Kiedy powstał polski parlament?

Początek polskiego parlamentaryzmu zwykle datuje się na 1468 rok, kiedy w Piotrkowie odbyło się pierwsze dwuizbowe posiedzenie sejmu walnego zwołane przez Kazimierza Jagiellończyka.