Obrona konieczna, stan wyższej konieczności czy niepoczytalność – czym są okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną?

Ogólnie rzecz ujmując okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną to sytuacje, w których wobec kogoś, mimo popełnienia czynu zabronionego, ze względu na pewne szczególne okoliczności, będzie wyłączona odpowiedzialność karna.

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną dzielą się na dwa rodzaje:

1. okoliczności wyłączające bezprawność czynu (tzw. „kontratypy”),
2. okoliczności wyłączające winę.

Poniżej zostaną szczegółowo omówione każde z nich. Jednak na wstępie warto wyraźnie zaznaczyć, że z punktu widzenia Olimpiady Prawniczej kluczowe jest właściwe ich przyporządkowanie do odpowiedniego podziału, a na dalszych etapach także opisanie, bowiem pytania o te zagadnienia pojawić się mogą w zasadzie na każdym etapie Olimpiady. W pełnej wersji kursu Indeksu w Kieszeni zawarliśmy opracowanie wszystkich niezbędnych do przyswojenia zagadnień! Występują one zarówno w formie notatek tekstowych, jak i prezentacji multimedialnych.

Źródło: www.pexels.com

Okoliczności wyłączające bezprawność czynu (kontratypy)

Są to takie sytuacje, w których czyn wypełniający znamiona przestępstwa nie jest jednak w rzeczywistości przestępstwem, ponieważ na mocy przepisu prawnego lub utartej praktyki (tzw. kontratypy pozaustawowe) działanie takie jest uważane za zgodne z prawem.

Obrona konieczna

Zgodnie z art. 25. § 1. Kodeksu karnego nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Jest to fundamentalna definicja obrony koniecznej, którą warto poddać szerszej analizie. Istotą działania w obronie koniecznej jest odparcie realnego i obiektywnego ataku na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Może to być zatem nasze życie, zdrowie, ale także mienie, w obronie koniecznej można działać również broniąc innej osoby. Zamach musi być bezprawny, a jego odparcie bezpośrednio w chwili ataku. Pojęciem eksces określa się natomiast przekroczenie granic obrony koniecznej. Wyróżniamy:

1. eksces ekstensywny – polega na spóźnionym działaniu obronnym (gdy zamach już ustał), lub na działaniu przedwczesnym (gdy zamach nie miał jeszcze charakteru bezpośredniego),
2. eksces intensywny – zachodzi wtedy, gdy broniący się stosuje sposób obrony, który nie był konieczny dla odparcia zamachu lub był niewspółmierny.

Kiedy sposób obrony będzie niewspółmierny do ataku? W jaki sposób mamy się bronić? W nauce prawa karnego i orzecznictwie Sądu Najwyższego wykształciły się dwa stanowiska w tej sprawie. Dominujący pogląd nakłada na napadniętego obowiązek wyboru najłagodniejszego środka obrony spośród skutecznych. Z kolei drugie stanowisko zakłada dopuszczalność używania wszelkich dostępnych sposobów odparcia zamachu. 

Zgodnie z kodeksem karnym nie podlega karze, kto przekracza granice obrony koniecznej, odpierając zamach polegający na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu albo na przylegający do nich ogrodzony teren lub odpierając zamach poprzedzony wdarciem się do tych miejsc, chyba że przekroczenie granic obrony koniecznej było rażące. Nie podlega karze także ten, kto przekracza granice obrony koniecznej pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu (w tzw. afekcie).

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną: stan wyższej konieczności

Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego.

Przekładając język prawny na język bardziej przystępny – polega to na poświęceniu dobra niższej wartości, żeby ratować dobro wyższej wartości, jeśli niebezpieczeństwo było bezpośrednie i nie dało się go inaczej uniknąć. 

Przykład: wybicie szyby w samochodzie, żeby ratować zamknięte tam dziecko, w sytuacji kryzysowej (np. wypadek, skrajny upał na zewnątrz i w środku samochodu).

Źródło: www.pexels.com

Eksperyment (tzw. ryzyko nowatorskie)

Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu przeprowadzenia eksperymentu poznawczego, medycznego, technicznego lub ekonomicznego, jeżeli spodziewana korzyść ma istotne znaczenie poznawcze, medyczne lub gospodarcze, a oczekiwanie jej osiągnięcia, celowość oraz sposób przeprowadzenia eksperymentu są zasadne w świetle aktualnego stanu wiedzy. Co kluczowe, eksperyment jest niedopuszczalny bez zgody uczestnika, na którym jest przeprowadzany, należycie poinformowanego o spodziewanych korzyściach i grożących mu ujemnych skutkach oraz prawdopodobieństwie ich powstania, jak również o możliwości odstąpienia od udziału w eksperymencie na każdym jego etapie.

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną: pozostałe kontratypy:

• rozkaz (wojskowe prawo karne): polski kodeks karny przyjął koncepcję tzw. „myślących bagnetów” (a nie „ślepych bagnetów”), to znaczy, że nie w każdych okolicznościach odpowiedzialność karna żołnierza będzie wyłączona – zgodnie z art. 318 nie popełnia przestępstwa żołnierz, który dopuszcza się czynu zabronionego będącego wykonaniem rozkazu, chyba że wykonując rozkaz umyślnie popełnia przestępstwo;
• ostateczna potrzeba (wojskowe prawo karne): nie popełnia przestępstwa żołnierz, gdy w wypadku nieposłuszeństwa lub oporu stosuje środki niezbędne w celu wymuszenia posłuchu dla rozkazu, do którego wydania był uprawniony, jeżeli okoliczności wymagają natychmiastowego przeciwdziałania, a posłuchu dla rozkazu nie można osiągnąć w inny sposób;
• zgoda pokrzywdzonego – zgodnie z prawniczą zasadą volenti non fit iniuria, czyli chcącemu nie dzieje się krzywda, człowiek dobrowolnie może dysponować swoimi dobrami i nie powinien z tego tytułu wysuwać roszczeń wobec innych osób;
• uprawianie sportu (ryzyko sportowe): działanie ma miejsce w ramach ryzyka sportowego, jeżeli zostały spełnione następujące warunki: uprawianie danej dyscypliny sportu jest dozwolone, działanie było podjęte w celu sportowym oraz nie zostały naruszone reguły danej dyscypliny sportowej;
• działanie w ramach uprawnień lub obowiązków, np. policjant może stosować na służbie środki przymusu.

Źródło: www.pexels.com

Okoliczności wyłączające winę

W ich przypadku czyn pozostaje co prawda bezprawny, ale nie jest przestępstwem ze względu na brak elementu zawinienia, czyli winy. Jest to jeden z kluczowych elementów struktury przestępstwa, którego spełnienie jest konieczne dla stwierdzenia, że sprawca poniesie odpowiedzialność karną.

Niepoczytalność

Nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Jeżeli sprawca w czasie popełnienia przestępstwa miał w znacznym stopniu ograniczoną zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. 

Co ważne, przepisów dotyczących niepoczytalności nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć.

Błąd co do faktu (błąd co do znamion typu czynu zabronionego)

Jest to rozbieżność pomiędzy jakimś fragmentem rzeczywistości, a wyobrażeniem o nim sprawcy. Nie popełnia przestępstwa, kto pozostaje w usprawiedliwionym błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego.

Błąd co do okoliczności wyłączającej odpowiedzialność karną (np. kontratypu)

Nie popełnia przestępstwa, kto dopuszcza się czynu zabronionego w usprawiedliwionym błędnym przekonaniu, że zachodzi okoliczność wyłączająca bezprawność albo winę; jeżeli błąd sprawcy jest nieusprawiedliwiony, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Przykład: ktoś błędnie myśli, że działa w obronie koniecznej, ale w rzeczywistości nie było spełnionych przesłanek do takiego działania.

Nieświadomość bezprawności czynu

Nie popełnia przestępstwa, kto dopuszcza się czynu zabronionego w usprawiedliwionej nieświadomości jego bezprawności; jeżeli błąd sprawcy jest nieusprawiedliwiony, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Źródło: www.pexels.com

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną: podsumowanie

To już koniec tego wpisu. Mam nadzieję, że okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną nie kryją już przed Tobą tajemnic! Temat ten jest istotny zarówno dla olimpijczyków, jak i maturzystów z Wiedzy o Społeczeństwie. Poza kursem e-learningowym, w którym otrzymujesz dostęp do całej bazy materiałów, nagrań oraz bieżący kontakt z prowadzącym, oferujemy też kursy webinarowe i stacjonarne. Na zajęciach dodatkowo razem dyskutujemy o takich zagadnieniach, robimy zadania, a nawet rozwiązujemy wspólnie kazusy! 

Zachęcam Cię do zapisu na pełną wersję kursu Indeksu w Kieszeni! Dzięki niemu żadne zagadnienie nie będzie kryło przed Tobą tajemnic!

Dawid Książek
Prowadzący kurs przygotowujący do Olimpiady Prawniczej, a także matury z Wiedzy o Społeczeństwie