Zgromadzenia ludowe w starożytnym Rzymie: fundament funkcjonowania republiki czy narzędzie w rękach elit?

Zgromadzenia ludowe w starożytnym Rzymie pokazują, jak odwieczne jest pytanie o możliwość stworzenia ustroju doskonałego – takiego, w którym szeroka wolność obywateli nie prowadzi do chaosu, a władza skupiona w rękach najlepszych nie przeradza się w tyranię. Jeśli nawet uznamy, że taki święty graal systemów politycznych jest możliwy tylko w mitach, to wielkie mity potrafią bardzo namacalnie kształtować rzeczywistość.

Najważniejsze informacje, których dowiesz się z tego artykułu:

1. Cztery rodzaje zgromadzeń ludowych to: kurialne, centurialne, trybusowe i plebejskie.
2. Zgromadzenia pełniły nadrzędną rolę ustawodawczą i nominacyjną.
3. Koniec “walk patrycjuszów z plebejuszami” przypada na rok 287.

---

Legenda ustroju republiki rzymskiej

---

Legenda ustroju republiki rzymskiej była z pewnością mitem wielkim. Przez stulecia upatrywano w zasadach jej funkcjonowania ideału ustroju mieszanego, równoważącego trzy żywioły społeczne wskazywane jeszcze przez Arystotelesa – monarchiczny (poprzez konsulów), arystokratyczny i demokratyczny – w wyważonej syntezie spajanej obywatelską cnotą. W tym podziale elementem demokratycznym miały być zgromadzenie ludowe, dysponujące uprawnieniami ustawodawczymi i prawem wyboru najważniejszych urzędników, a przede wszystkim stanowiące ekspresję majestatu (maiestas) ludu rzymskiego, jego sakralnie usankcjonowanej suwerenności w państwie szczycącym się w końcu byciem rzeczą publiczną – res publica.

Choć niejeden wczesnonowożytny pisarz zachłyśnięty chwałą starożytności by się na to oburzył, dzisiejsze podręczniki raczej jednogłośnie demaskują tę mitologię, dostrzegając w tym, jak naprawdę funkcjonowała republika rzymska, nie doskonale wyważony system mieszany, lecz raczej słabo maskowaną oligarchię.

---

---

Źródło: www.pexels.com

---

Funkcjonowanie republiki rzymskiej

---

Oceniając wyidealizowany obraz utrwalony w europejskiej kulturze, pamiętać warto na wstępie o jednym – funkcjonowanie republiki rzymskiej było w praktyce znacznie mniej harmonijne, niż wydawało się wielu autorom bazującym na formalnie obowiązujących zasadach ustrojowych. Nie miało Wieczne Miasto żadnego Likurga, który nadałby mu pewnego dnia oświecone prawa – czym niektórzy rzymscy pisarze, jak Katon lub Cyceron, chętnie się zresztą szczycili. Ustrój republiki rzymskiej kształtował się stopniowo, w toku stuleci tarć stanów, klas i klik politycznych – był dynamiczną, ewoluującą konstrukcją, uformowaną przez ciągi kompromisów. 

To, co zwykle analizuje się w szkołach i porównuje z systemami panującymi w Sparcie czy w peryklesowskich Atenach, odpowiada zasadniczo okresowi od połowy III wieku do schyłku wieku II p.n.e., niekoniecznie zaś wcześniejszym fazom rozwoju republiki ani ostatniemu jej okresowi, gdy rzeczywistość polityczna, za sprawą piorunującej ekspansji terytorialnej, odchodzenia od armii obywatelskiej czy osłabienia części niepisanych tradycji, coraz głębiej rozmijała się z teorią (mimo że formalnie kluczowe instytucje utrzymywały się w niezmiennej formie). W rezultacie rola, jaką formalnie pełniły zgromadzenia, skupiała w sobie konsekwencje długotrwałej ewolucji społeczeństwa Wiecznego Miasta, a także w pewnym sensie zapowiedzi późniejszego kryzysu republikańskiego ustroju.

---

Miejsce ludu w ustroju republiki rzymskiej

---

Jako uosobienie wspomnianego maiestas populi Romani, zgromadzenia pełniły nadrzędną rolę ustawodawczą i nominacyjną. Mylne byłoby wyobrażanie sobie ich jednak na wzór systemów parlamentarnych czy nawet ateńskiej eklezji – mówiąc bardziej naukowo, były to ciała o charakterze reaktywnym a nie deliberatywnym. 

Obywatele nie posiadali prawa do:

• samodzielnego zwoływania obrad,
• wnoszenia projektów,
• zgłaszania poprawek,
• prowadzenia debaty (z pewnym ważnym zastrzeżeniem związanym z instytucją contiones, do której jeszcze wrócimy). 

Zbierali się jedynie po to, by w sposób kolektywny i sformalizowany wyrazić zgodę lub sprzeciw wobec propozycji (rogatio) przedstawionej przez uprawnionego urzędnika – konsula, pretora lub trybuna ludowego. Poprzez ten akt lud rzymski nie tylko deklarował swą wolę, lecz także dostarczał każdorazowo legitymacji całemu ustrojowi republiki. Głosowanie było zarówno aktem politycznym, jak i sakralno-symbolicznym.

---

Relacja między zgromadzeniami a senatem

---

Relacja między zgromadzeniami a senatem jest złożonym i niejednoznacznym zagadnieniem z uwagi na specyficzną rolę tego ostatniego. Wbrew funkcji jaką instytucje nazywane “senatami” pełniły i wciąż pełnią w nowoczesnych demokracjach, ich rzymski pierwowzór nie był parlamentem, ale raczej czymś na kształt kolektywnej głowy państwa. W praktyce wiele zasad na których opierało się funkcjonowanie republiki rzymskiej wywodziło się z tradycji raczej niż ze spisanych ustaw i nie inaczej było z ustrojową pozycją senatu. Swą ogromną rolę opierał on często z jednej strony na tradycyjnym autorytecie, z drugiej na potędze swych członków, rekrutowanych zwykle spośród najważniejszych rodów arystokratycznych. Choć formalnie udział senatorów w procesie ustawodawczym nie był wcale wymagany (urzędnik wraz ze zgromadzeniem mogli teoretycznie przeprowadzić go do końca nawet przy sprzeciwie senatu), w praktyce oczekiwano, że wnioski poddawane pod głosowanie uzyskają ich wcześniejszą akceptację. 

Wielokrotnie miało miejsce, że pod wpływem senackiej opozycji uprawniony urzędnik zmuszony był wycofać już przygotowane rogatio, choć zdarzały również próby sił między ambitnymi urzędnikami a senacką elitą, prowadzące nawet do rozlewu krwi. To jednak była już głównie specyfika późnej republiki, gdy tradycyjne zasady na których opierało się funkcjonowanie jej ustroju stopniowo ulegały erozji.

---

„Kolektywny” charakter republiki

---

Inna ważna różnica między rzymskim postrzeganiem zgromadzeń a sposobem w jaki na demokrację patrzymy współcześnie (lub nawet jak postrzegali ją Ateńczycy) związana była z ich charakterystycznie „kolektywnym” charakterem. Odpowiadało to szerszej specyfice silnie patriarchalnego społeczeństwa, w którym pojedynczy człowiek był przede wszystkim częścią grupy, od której zależał jego indywidualny status. W istocie, wczesna republika była raczej związkiem rodów niż jednostek przy praktycznie nieograniczonej władzy ojców (pater familias) nad członkami swych domostw, w tym nad dorosłymi synami. Nie powinno zatem dziwić, że Rzymianie nie oczekiwali, by na zgromadzeniach głos przysługiwał pojedynczym obywatelom. Zamiast tego decyzje podejmowały zawsze określone zbiorowości. Poszczególni obywatele oddawali co prawda swoje głosy, ale liczone były one tylko w celu ustalenia stosunku danej grupy do rozpatrywanej sprawy.

---

---

Źródło: www.pexels.com

---

Najstarsze filary rzymskości – contiones i komicja kurialne

---

Jak już sygnalizowaliśmy, historiografia wyróżnia tradycyjnie cztery rodzaje rzymskich zgromadzeń:

1. kurialne (comitia curiata),
2. centurialne (comitia centuriata),
3. trybusowe (comitia tributa)
4. plebejskie (concilium plebis).

Podział był konsekwencją opisanego wyżej sposobu głosowania – poszczególne typy zgromadzeń odróżniał głównie sposób grupowania obywateli w większe zbiorowości na potrzeby oddawania głosów. Obok wymienionych funkcjonowały jednak jeszcze zwykle pomijane, lecz w praktyce bardzo istotne, contiones.

Prawdopodobnie to właśnie one były najstarszą formą rzymskich zgromadzeń, choć nie były to zgromadzenia ludowe (komicja) w ścisłym rozumieniu prawa rzymskiego. Ich historia z pewnością sięga wczesnego okresu królewskiego. Były to znacznie mniej sformalizowane publiczne spotkania niższej rangi, poprzedzające właściwe zgromadzenia lub zwoływane ad hoc w różnych sprawach. Nie posiadały uprawnień ustawodawczych ani nie wybierały urzędników lecz to na nich obywatele mogli zabierać głos i prowadzić dyskusje.

To właśnie tam toczyła się walka polityczna i wygłaszano płomienne mowy, czego nie robiono na silnie sformalizowanych komicjach, podczas których lud ograniczał się do oddawania głosów. Każdy polityk chcący przekonać głosujących do swoich racji, musiał to robić podczas contio. Jak widać, podręcznikowy obraz ludu rzymskiego jako niemego jest znacznym uproszczeniem. Może lepiej byłoby powiedzieć, że Rzymianie przywiązywali duże znaczenie do oddzielenia na poły sakralnego aktu głosowania od właściwej walki politycznej, przewidując dla tej ostatniej osobne, mniej formalne ramy.

---

Komicja kurialne (comitia curiata)

---

Najstarszym, a zarazem najszybciej tracącym na znaczeniu zgromadzeniem ludowym w ścisłym sensie, to znaczy już sformalizowanym i wyposażonym z mocy prawa w określone kompetencje, były komicja kurialne (comitia curiata), wywodzące się jeszcze z wczesnego okresu królewskiego. Tradycja przypisywała podzielenie Rzymian na kurie samemu Romulusowi. Dokładny charakter tej instytucji w czasach jej świetności ginie w mroku dziejów wraz z resztą początkowych rozdziałów Wiecznego Miasta. Była ona jednak co do zasady zorganizowana według struktury rodowej i może była już anachroniczna gdy wypędzano ostatniego króla nad Tybrem, Tarkwiniusza Pysznego. Na pewno stała się zaś anachronizmem w kolejnych dwóch stuleciach, i choć zawsze przywiązani do tradycji Rzymianie nie znieśli jej, to pozbawiona była jakiegokolwiek znaczenia politycznego. 

„Kuriom” pozostawiano głównie uprawnienia ceremonialne związane z pewnymi aspektami prawa rodzinnego i formalnym potwierdzaniem przekazania władzy (imperium) najwyższym urzędnikom (prawdopodobnie echo analogicznego potwierdzania władzy nowego króla w czasach monarchii). Choć nie był to istotny element w funkcjonowaniu dojrzałego ustroju republiki rzymskiej, sam proces marginalizacji tej formy komicjów jest wart odnotowania – dobrze ilustruje szerszą tendencję przesuwania realnej władzy z archaicznych struktur rodowych ku bardziej złożonym formom organizacji obywatelskiej w toku modernizacji państwa.

---

Komicja centurialne – głos ludu pod bronią

---

Komicja centurialne (comitia centuriata), przez długi czas najważniejsze spośród wszystkich zgromadzeń, były już przejawem tej modernizacji. Ich powstanie rzymska tradycja przypisywała królowi Serwiuszowi Tuliuszowi. 

Komicja centurialne odpowiedzialne były za: 

• wybór najwyższych urzędników państwowych (magistratus maiores), w tym konsulów,
• decydowały o sprawach wojny i pokoju,
• uchwalały ustawy w najistotniejszych dla państwa kwestiach. 

To właśnie do nich zasadniczo należało prawo modyfikowania ważnych zasad ustrojowych republiki rzymskiej. Ich kluczowym aspektem był specyficzny sposób organizacji – to właśnie w dużej mierze za jego sprawą Rzym, choć formalnie nikomu nie odmawiał udziału w głosowaniu, mógł pozostać przez stulecia oligarchią.

---

Centurie

---

Na komicjach centurialnych jednostkami dysponującymi głosami były, jak sama nazwa wskazuje, centurie. Geneza takiego podziału miała charakter militarny – centurie stanowiły podstawowe jednostki organizacyjne armii. Należy przy tym pamiętać, że w okresie republikańskim ta ostatnia nie miała charakteru zawodowego, lecz obywatelski. Służba w razie zagrożenia była, przynajmniej w teorii, obowiązkiem wszystkich mężczyzn. Powszechny obowiązek nie oznaczał jednak równości. Ponieważ to na obywatelu spoczywał obowiązek zakupu własnego uzbrojenia, już w samych początkach państwa utrwaliła się praktyka uzależniająca rodzaj służby od statusu majątkowego. Ubodzy trafiali do lekkozbrojnej piechoty, w której służba była bardziej niebezpieczna, lecz i mniej kosztowna. Z kolei łacińskie słowo equites („jeźdźcy”, spolszczane powszechnie jako ekwici) stało się synonimem bogatej elity, ustępującej prestiżem jedynie senatorom.

Podział na centurie na potrzeby zgromadzenia inspirowany był organizacją armii, lecz nie stanowił jej wiernego odzwierciedlenia, a w każdym razie rozmijał się z nim coraz bardziej z biegiem czasu. O ile bowiem centurie wojskowe były co do zasady zbliżone liczebnie (łacińskie centum oznacza „sto”), o tyle w systemie politycznym zostały one ukształtowane w sposób wyraźnie faworyzujący bogatych. Już rzymscy autorzy przyznawali, że całość została celowo zaprojektowana tak, by zapewniać elitom decydujący wpływ na wyniki głosowań. Centurie zamożnych były znacznie mniej liczne niż centurie ubogich, a każda centuria dysponowała jednym głosem. W praktyce zamożna mniejszość przegłosować mogła więc łatwo ubogie masy, co trudno uznać za wyraz demokracji. Gdyby tego było mało, osoby starsze, zwolnione już od zwykłej służby wojskowej, posiadały osobne, jeszcze mniejsze centurie względem młodszych członków swoich klas, co zapewniało dodatkowy wpływ bogatym ojcom rodzin.

“Zamożne” centurie głosowały jako pierwsze, więc ubogich wzywano do oddania głosu jedynie gdy brak jednomyślności wśród elit wymagał rozstrzygnięcia. To zaś, jak zauważał rzymski historyk Tytus Liwiusz, nie zdarzało się często. W okresie wojen punickich częściowo (choć nie całkowicie) zredukowano co prawda najbardziej rażące dysproporcje między centuriami, jednak z drugiej strony wykształciła się instytucja centuria praerogativa – pierwszej głosującej centurii, losowanej do tego celu spośród centurii pierwszej klasy majątkowej. Ponieważ panowało powszechne przekonanie, że jej głos był omenem zesłanym przez bogów, pozostałe zwykle posłusznie za nią podążały. Pod względem sposobu uprzywilejowania elit system centurialny może kojarzyć się ze sposobem elekcji ateńskiej Rady Czterystu sprzed reform Klejstenesa, w istocie jednak znacznie go przewyższał pod względem cementowania nierówności – własnego Klejstenesa Rzym się zaś nigdy nie doczekał.

---

Komicja trybusowe, czyli krok w stronę równości

---

Posiadał on wszakże jeszcze dwa rodzaje zgromadzeń, w których majątek odgrywał już mniejszą rolę – komicja trybusowe (comitia tributa, nazywane również comitia populi tributa dla podkreślenia, że brał w nich udział cały lud niezależnie od stanu) i zgromadzenie plebejskie (concilium plebis). Jaskrawe ich rozróżnianie połączone z teoretyzowaniem na temat różnic między concilium i comitia jest do pewnego stopnia wynalazkiem późniejszej historiografii. Dla samych Rzymian były to raczej dwie twarze tej samej instytucji, a terminologia stosowana przez antycznych autorów bywa niekonsekwentna i mało precyzyjna. Odzwierciedla to alternatywna łacińska nazwa zgromadzenia plebejskiego po wzmocnieniu jego uprawnień w III wieku p.n.e.: comitia plebis tributa. Czyli: również komicja trybusowe, tyle że plebejskie. Do tej specyficznej instytucji jeszcze potem wrócimy.

Jak można się domyślić, tak jak na zgromadzeniach centurialnych głosem dysponowały centurie, tak na zgromadzeniach trybusowych były to tzw. tribus. Zwykle nie przekłada się tego słowa na język polski; gdyby chcieć to zrobić, trzeba by było mówić o rzymskich plemionach, przy czym dokładna geneza tego podziału jest przedmiotem trudnych do rozstrzygnięcia dyskusji w historiografii. Mogła mieć ona rzeczywiście podłoże rodowo-plemienne, przy czym według tradycji to sam Romulus podzielił swych poddanych na trzy pierwsze tribus. Większość badaczy jest zdania, że pierwotnie przynależność do nich była dziedziczna – dopiero wspomnianemu już królowi-reformatorowi Serwiuszowi Tuliuszowi tradycja przypisuje zasadniczą zmianę w postaci powiązanie przynależności trybusowej już nie z rodowym pochodzeniem, lecz z miejscem zamieszkania. Mówiąc prościej, pojęcie tribus, niezależnie od jego genezy, zaczęło z czasem oznaczać po prostu terytorialny podział Wiecznego Miasta i okolic. Ich liczba wzrastała z biegiem czasu m.in. na skutek ekspansji terytorialnej i w II w. p.n.e. było ich już 35.

---

Kompetencje zgromadzenia trybusowego

---

Kompetencje zgromadzenia trybusowego w tradycyjnym sensie tego słowa, to znaczy comitia populi tributa, obejmowały przede wszystkim: 

1. wybór niższych urzędników (magistratus minores), takich jak kwestorzy czy edylowie kurulni,
2. szerokie uprawnienia ustawodawcze w zakresie spraw wewnętrznych oraz sądownicze w sprawach mniejszej wagi. 

W sferze realnego wpływu na funkcjonowanie republiki rzymskiej stanowiło ono forum legislacyjne często sprawniejsze i bardziej aktywne niż ociężałe zgromadzenia centurialne i posiadało duże zasługi w zakresie słynnego rzymskiego prawodawstwa. W dużym uproszczeniu powiedzieć można, że o ile zgromadzenia centurialne, podczas których lud zorganizowany był na modłę wojenną, odpowiadały na kwestie związane z polityką zagraniczną (wypowiadanie wojny, potwierdzanie traktatów) i kluczowe sprawy postrzegane jako ważne z perspektywy samego bezpieczeństwa państwa (wybór najwyższych urzędników czy podejmowanie najważniejszych ustaw i reform ustrojowych), o tyle poprzez tribus lud w większym stopniu zajmował się bieżącymi sprawami cywilnej polityki wewnętrznej.

Kusić może wyobrażenie sobie tribus jako swego rodzaju antenatów znanych nam okręgów wyborczych, w których nie wybierano jednak reprezentantów do parlamentu (którego Rzym nie posiadał) tylko raczej ustalano wspólny stosunek do konkretnych spraw. Nie powinniśmy przesadzić jednak i z tą analogią, bo przynależność do danego tribus, choć powiązana z określonym terytorium, była ważnym aspektem tożsamości rzymskich rodzin i podążała za nimi nawet w razie wyprowadzki do dalekich zamorskich prowincji. Nie miała już tam może politycznego znaczenia, ale podkreślana dumnie stanowiła probierz obywatelstwa i tożsamościowej łączności z duchowym centrum rzymskości, jakim było Wieczne Miasto.

---

Zgromadzenie plebejskie – ostoja demokracji?

---

Choć podział przyjęty na komicjach trybusowych nie premiował bezpośrednio patrycjuszowskich elit, łatwo domyślić się, że ich wpływ na głos własnego tribus był i tak znaczący. Biorąc pod uwagę skalę konfliktów stanowych patrycjuszów i plebejuszów we wczesnej republice, nie powinno dziwić, że od samego początku ci ostatni wykazywali dążenie, by spotykać się również osobno, we własnym gronie. Innymi słowy: by posiadać własną platformę, w ramach której walczyć mogli o własne stanowe interesy. Taka też była geneza wspomnianego już zgromadzenia plebejskiego (concilium plebis), a zatem odmiany zgromadzenia trybusowego, z której patrycjusze byli wykluczeni.

To jedyne zgromadzenie rzymskie, w którego łacińskiej nazwie używa się zwykle pojęcia concilium raczej niż comitia. Relacja między dwoma wyrażeniami nie jest w pełni jasna wobec niekonsekwentnego posługiwania się nimi przez rzymskich autorów. Najczęściej, choć nie zawsze, przyjmuje się – w ślad za rzymskim jurystą Laeliusem Feliksem – że pojęcie komicjów implikowało pewną powszechność, której concilium plebis było z definicji pozbawione jako stanowiące reprezentację tylko części rzymskiego narodu. Nie miało ono również prawa wydawać ustaw obowiązujących wszystkich obywateli (leges) lecz jedynie plebejuszów i właściwie z początku pełniło w dużej mierze rolę doradczą wobec senatu, który mógł, jeśli chciał, uprawomocnić uchwały plebejskie (nazywane plebiscytami) zrównując je mocą z leges lub odmówić im aprobaty. 

Od czasu skutecznego protestu plebejuszów z 494 roku p.n.e., czyli słynnej secesji, concilium plebis uzyskało jedno ze swoich najważniejszych uprawnień: wybierania trybunów ludowych. Ten nowy urząd nie był elementem klasycznej magistratury państwa i nie wchodził w skład cursus honorum (uświęconej tradycją ścieżki urzędniczej kariery), lecz był wyjątkowym organem ochrony interesów stanowych, wyposażonym w specyficzne atrybuty władzy – zwłaszcza w nietykalność osobistą i prawo weta umożliwiające wstrzymanie wszelkich działań innych urzędników. Był to wpisany w zasady ustrojowe republiki rzymskiej bezpiecznik mający gwarantować poszanowanie praw ludu przez magistraturę. Warto pamiętać, że V wiek p.n.e. był jeszcze czasem, w którym plebejusze byli odsunięci od sprawowania części urzędów z mocy prawa.

---

Przełom w roku 287 p.n.e.

---

Niezwykły przełom w rzymskiej historii przyniósł rok 287 p.n.e., gdy pod wpływem poważnych zaburzeń społecznych komicja centurialne zgodziły się przyjąć lex Hortensia, na mocy której zrównano uchwały zgromadzeń plebejskich z ustawami innych ciał. Plebejusze uzyskali tym samym uprawnienie do uchwalania praw obejmujących swym zasięgiem również patrycjuszów i od tego właśnie momentu, zdaniem niektórych badaczy, plebejskie concilium stało się faktycznie nową formą komicjów (comitia plebis tributa). Lex Hortensia wstrząsnęła rzymską praktyką legislacyjną. 

Pozbawione wcześniej samodzielności zgromadzenie plebejskie przekształciło się szybko w podstawowe ciało legislacyjne, które przejęło w praktyce większość funkcji prawodawczych od innych zgromadzeń. Wydawać by się mogło, że tak przełomowa zmiana, dotykająca samych fundamentów funkcjonowania ustroju starożytnego Rzymu, spowoduje lawinową demokratyzację – do niczego takiego jednak nie doszło. Elity miały cały szereg sposobów dalszego utrzymywania przewagi i skrupulatnie z nich korzystały.

---

---

Źródło: www.pexels.com

---

Między demokratyzmem zgromadzeń a żelazną trwałością oligarchii, czyli jak naprawdę funkcjonowała republika?

---

Przyczyny dla których przewaga elit była tak trudna do przełamania, nawet w epoce lex Hortensia, wpisane była w samą naturę rzymskiej rzeczywistości społecznej.

---

1. Głosowania nie odbywały się w próżni

---

Po pierwsze, głosowania nie odbywały się w próżni. Większość obywateli była uwikłana w rozbudowany system klientelistyczny, którego znaczenie dalece wykraczało poza sferę polityczną. Poziom egzystencji materialnej, osobiste bezpieczeństwo (w Rzymie republikańskim nie było nawet straży miejskiej – ustanowi ją dopiero Oktawian August), a nawet charakter życia społeczno-towarzyskiego uzależnione były wprost od opieki tego czy innego ekwity lub senatora. Pod domami arystokratów regularnie zbierały się poranne kolejki klientów oczekujących podarków i oferujących swoje usługi. Tak rozumiany system patronatu był jawną i akceptowaną częścią życia społecznego, wpisaną w funkcjonowanie republiki od jej założenia aż do upadku. Patron mógł dać wiele, ale oczekiwał w zamian jednego – lojalnego wsparcia w życiu politycznym, w tym na zgromadzeniach.

---

2. Ustrój rzymski sławiony był przez zwolenników systemów mieszanych

---

Po drugie, ustrój rzymski nieprzypadkowo sławiony był przez zwolenników systemów mieszanych. Zgromadzenia reprezentujące, mimo wszystkich ograniczeń, swoisty element demokratyczny, równoważone były przez elementy oligarchiczne – senat z jednej, a urzędników z drugiej strony. Relacje zgromadzeń do tych instytucji zostały już omówione wyżej. Warto zwłaszcza przypomnieć, że obywatele nie dysponowali inicjatywą ustawodawczą. Ta należała tylko do urzędników, a wyżsi urzędnicy prawie zawsze wywodzili się z niewielkiej grupy najważniejszych rodów rzymskiej elity (pamiętajmy, że wciąż wybierały ich centurie). Na zgromadzeniu plebejskim inicjatywę posiadał co prawda trybun ludowy, ale i sam trybunat z czasem stał się narzędziem w rękach możnych – tym bardziej, że możliwość wzajemnego wetowania działań jednych trybunów przez innych paraliżowała funkcjonowanie tego organu. Gdy zresztą Tyberiusz Grakchus próbował przeforsować niekorzystną dla patrycjatu reformę rolną, jego brutalne morderstwo pokazało jak ograniczona mogła być w praktyce trybuńska święta nietykalność.

---

3. Pojęcie plebejusza było kategorią rodową

---

Po trzecie, pamiętać warto, że pojęcie plebejusza było kategorią rodową raczej niż majątkową. Na przestrzeni setek lat republiki wielu plebejuszów dorobiło się wielkich fortun – nie wchodzili przez sam ten fakt w składu patrycjatu, do którego przynależność była dziedziczna. Lex Hortensia otworzyła drzwi do kariery i wpływów zamożnym liderom plebejskim, lecz ci po skorzystaniu z nich woleli zbliżyć się do dawnych elit niż utożsamiać się z ludem, nawet jeśli to jego głosom zawdzięczali swe wyniesienie. Gdy najbogatsze rody plebejskie zaczęły mieszać się ze starymi patrycjuszowskimi współtworząc nową elitę państwową (tak zwaną nobilitas), charakter tarć społecznych w Rzymie i zasadnicze osi podziałów bezpowrotnie się zmieniły, lecz dominacja zamożnych i dobrze urodzonych nad ludowymi masami pozostała tak samo dotkliwa.

---

Zgromadzenia ludowe w starożytnym Rzymie – osiągnięcie dojrzałej formy w 287 roku

---

Wraz z 287 rokiem system zgromadzeń osiągnął dojrzałą formę. Słusznie uznaje się to za koniec starych jak sam Rzym “walk patrycjuszów z plebejuszami”. Jak pokazały późniejsze krwawe rozprawy popularów i optymatów czy wojny schyłku republiki – nie oznaczało to wcale ani emancypacji mas, ani demokratyzacji państwa, ani nawet spokoju społecznego. Rzym pozostał republiką arystokratyczną, w której lud posiadał i wykonywał maiestas poprzez zgromadzenia, ale to elity rodowe i finansowe utrzymywały monopol na zarządzanie i walczyły we własnym gronie o władzę. Gdy na scenie dziejów pojawią się postaci jak Cezar i August, część tych elit będzie próbowała odwołać się do ludu w swej walce o podtrzymanie starych tradycji. Trudno się dziwić, że adresat, zmęczony i rozczarowany, na te apele nie odpowie. Czy komedia republiki mogła bardzo razić tych, których udział w systemie politycznym był zawsze odgrywaniem roli w sztuce pisanej przez innych?

Interesujesz się historią i szukasz kompleksowego przygotowania do Olimpiady Historycznej? Sprawdź naszą ofertę kursów w Indeksie w Kieszeni!