Najważniejsze zasady prawa karnego, które musisz znać!

Zasady prawa karnego wyznaczają ramy jednej z kluczowych dziedzin prawa, która reguluje, jakie zachowania ludzi są zakazane oraz jakie grożą za nie konsekwencje prawne. Określa także jakimi zasadami rządzi się zarówno prawo karne materialne regulowane przez Kodeks karny, jak i kolejny dział prawa karnego, czyli postępowanie i proces karny, regulowane przez Kodeks postępowania karnego.

Najważniejsze informacje, których dowiesz się z tego artykułu:

1. Podstawowe zasady prawa karnego są regulowane przez Kodeks karny z 1997 r.
2. Wyróżnia się dwie główne grupy zasad – zasady prawa karnego materialnego i zasady postępowania karnego.

Jakie są najważniejsze zasady prawa karnego? 

1. Zasada odpowiedzialności karnej za czyn (nullum crimen sine lege – nie ma przestępstwa bez ustawy) – jednostka odpowiada tylko za swoje działania (lub zaniechania) zabronione przez przepisy.
2. Zasada winy – nie popełnia przestępstwa (ani też wykroczenia) sprawca, któremu nie można przypisać winy w czasie czynu.
3. Zasada subsydiarności prawa karnego – jeżeli jest inny, mniej dolegliwy środek do osiągnięcia tych samych celów, to należy z niego skorzystać (w jakimkolwiek innym prawie), jest to inaczej zasada ultima ratio prawa karnego – to środek ostateczny, kiedy inne dziedziny prawa nie są w stanie sobie poradzić.
4. Zasada odpowiedzialności indywidualnej i osobistej (indywidualizacji odpowiedzialności karnej) – okoliczności osobiste, wyłączające lub łagodzące albo zaostrzające odpowiedzialność karną, uwzględnia się tylko co do osoby, której dotyczą.
5. Zasada humanitaryzmu – kary oraz inne środki przewidziane w Kodeksie karnym stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka.
6. Nieznajomość prawa szkodzi (ignorantia iuris nocet).
7. Prawo nie działa wstecz (lex retro non agit) – prawo nie obejmuje swoim działaniem sytuacji powstałych przed jego wejściem w życie.

Wymieniony wyżej zasady prawa karnego to tzw. zasady prawa karnego materialnego, regulowane przez Kodeks karny z 1997 r.

Sprawca czynu nie ponosi również odpowiedzialności karnej, jeśli zachodzą okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną (np. obrona konieczna czy stan wyższej konieczności), o których pisaliśmy już w jednym z artykułów na naszym blogu: https://indekswkieszeni.pl/obrona-konieczna-stan-wyzszej-koniecznosci-czy-niepoczytalnosc-czym-sa-okolicznosci-wylaczajace-odpowiedzialnosc-karna/

Jakie są naczelne zasady procesu karnego?

1. Zasada prawdy materialnej – podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić ustalenia faktyczne, zgodne z rzeczywistością.
2. Zasada obiektywizmu – organy prowadzące postępowanie karne są obowiązane badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego.
3. Zasada swobodnej oceny dowodów – organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.
4. Zasada kontradyktoryjności – zakłada istnienie dwóch przeciwstawnych stron procesowych toczących spór.
5. Zasada domniemania niewinności (praesumptio boni viri) – osobę uważa się za niewinną, do czasu stwierdzenia jej winy prawomocnym orzeczeniem sądu.
6. Zasada wysłuchania drugiej strony (audiatur et altera pars / audi alteram partem).
7. Zasada prawa do obrony.
8. Zasada rozstrzygania wątpliwości na korzyść oskarżonego (in dubio pro reo).
9. Zakaz analogii (na niekorzyść sprawcy).
10. Zakaz orzekania dwa razy w tej samej sprawie (ne bis in idem).
11. Zasada ustności – rozprawa sądowa jest co do zasady ustna.

Prawo karne i jego zasady – podsumowanie

Prawo karne i jego zasady to fundament prawej świadomości obywatelskiej, ale także wiedzy wymaganej na Olimpiadach Prawniczych oraz maturze z Wiedzy o Społeczeństwie. Osoby planujące start w Olimpiadach lub przystępujące do matury z Wiedzy o Społeczeństwie zapraszamy do zapoznania się z ofertą naszych kursów:

• przygotowanie do Olimpiady Wiedzy o Prawie,
• kurs maturalny z Wiedzy o Społeczeństwie.

Autor artykułu: Dawid Książek, Prowadzący kurs przygotowujący do Olimpiad Prawniczych, a także matury z Wiedzy o Społeczeństwie.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Jakie są cztery podstawowe zasady prawa?

Podstawowe zasady prawa, to: prawo nie działa wstecz, domniemanie niewinności, nie ma winy bez prawa oraz nieznajomość prawa szkodzi.